AI als ontslagreden klinkt modern, maar vaak is het theater

Wanneer een bedrijf banen schrapt en dat verkoopt als “efficiëntie door AI”, klinkt het alsof er een logische technologische sprong plaatsvindt. Dat is precies waarom het verhaal zo goed werkt. Alleen laten de cijfers iets minder spectaculairs zien. Volgens Oxford Economics lijken bedrijven werknemers nog niet op grote schaal door AI te vervangen. In een peiling van Resume.org zei bovendien slechts 9% van de hiring managers dat AI in hun organisatie bepaalde functies volledig had vervangen.

Minstens zo interessant is wat dezelfde peiling nog meer laat zien. 59% van de bedrijven geeft toe dat het AI benadrukt bij ontslagrondes of hiring freezes omdat dat beter valt bij stakeholders dan het noemen van financiële druk. Met andere woorden: AI is niet alleen een hulpmiddel, maar ook een communicatiestrategie. Voor bestuurders klinkt dat als toekomstgericht beleid. Voor werknemers is het vaak gewoon een netter verpakte bezuiniging.

Het AI-verhaal verkoopt beter dan een gewone correctie

Dat mechanisme is niet moeilijk te begrijpen. Een directie die zegt dat ze zich voorbereidt op een AI-gedreven toekomst, straalt daadkracht uit. Een directie die zegt dat ze te veel heeft aangenomen, te weinig groei ziet of kosten moet terugdringen, straalt iets heel anders uit. Het eerste verhaal suggereert visie. Het tweede suggereert dat er iets scheef zat.

Daarom is de framing zo belangrijk. De duiding van Fortune op basis van Oxford Economics was behoorlijk scherp: sommige bedrijven lijken ontslagen aan te kleden als positief nieuws. Niet omdat AI het werk al overtuigend overneemt, maar omdat “transformatie” beter klinkt dan “we hebben ons verkeken”. Voor beleggers is dat verschil klein in taal, maar groot in uitstraling.

De productiviteit vertelt een veel soberder verhaal

Als AI echt al op grote schaal mensen vervangt, zou je verwachten dat de productiviteit per overgebleven werknemer duidelijk versnelt. Juist daar wringt het. Oxford Economics wijst erop dat zo’n brede versnelling voorlopig niet zichtbaar is. Het beeld past eerder bij een zwakkere economie en bij organisaties die nog steeds corrigeren op de overhaaste aannamegolven van de pandemiejaren.

De verdeling van de ontslagen ondersteunt dat. In de cijfers die Fortune samenvat, waren AI-gerelateerde ontslagen goed voor ongeveer 4,5% van alle gemelde baanverliezen in de VS in 2025. Gewone “markt- en economische omstandigheden” waren goed voor 245.000 ontslagen, ongeveer vier keer zoveel. Dat maakt het lastig om vol te houden dat AI nu al de hoofdreden is. Het lijkt eerder de meest presentabele reden.

Er wordt vooral gesneden op verwachting, niet op bewijs

Dat verschil zie je nog scherper terug in de Harvard Business Review. De daar aangehaalde survey laat zien dat veel organisaties personeel hebben afgebouwd in afwachting van wat AI later misschien kan opleveren. Tel je beperkte en grote reducties bij elkaar op, dan kom je uit op 60% van de organisaties. Slechts 2% meldde grote reducties die daadwerkelijk gekoppeld waren aan echte AI-implementatie.

Dat is een belangrijk verschil. Ontslaan op basis van behaalde productiviteit is iets anders dan ontslaan op basis van verwachte productiviteit. In het tweede geval wordt de menselijke schade nu genomen, terwijl de technologische opbrengst later misschien pas komt, of tegenvalt. Dat is geen detail, maar precies de kern van het debat.

Vooral starters betalen de prijs van een overdreven verhaal

Daar komt nog iets bij. Onderzoek van Stanford, aangehaald door Built In, vond sinds de doorbraak van generatieve AI een relatieve daling van 16% in werkgelegenheid voor 22- tot 25-jarigen in de meest AI-blootgestelde beroepen. De klap valt dus niet overal gelijk. Hij komt relatief hard terecht bij mensen die nog maar net een vak aan het leren zijn.

Juist daarom is het onverstandig om het publieke verhaal klakkeloos over te nemen. Wie denkt dat zijn rol objectief door AI is ingehaald, kan verkeerde keuzes maken over opleiding, loopbaan en specialisatie. Het helpt daarom om ook gevallen te bekijken waarin bedrijven spijt kregen van vervanging door AI en analyses over ontslagen die op potentie in plaats van bewijs werden verkocht. Niet elk modern klinkend verhaal is al werkelijkheid.

De nuttigste vraag is eigenlijk heel simpel

Als een bedrijf de volgende ontslagronde aan AI ophangt, is de relevante vraag niet of AI bestaat. Natuurlijk bestaat die. De vraag is of het systeem dit werk nu al aantoonbaar goed doet, of dat het management vooral verwacht dat het dat ooit zal doen. De data van Oxford Economics, Harvard Business Review en Resume.org wijzen dezelfde kant op: in de overgrote meerderheid van de bedrijven heeft AI nog niet eens één rol volledig vervangen. De ontslagen zijn echt. Het verhaal eromheen verdient meer wantrouwen dan bewondering.